آموزش علوم تجربی

آزمون عملکردی چیست؟

آزمون عملکردی، آزمون بسیار معتبری است که تأکید بر فرآیندهای یادگیری فراگیر در سطوح مختلف تحصیلی دارد. استفاده از این شیوه در بخش دانش آموزان بسیار تازه است و دلیل اصلی توجه به این نوع سنجش را « علاقه ی روز افزون به استفاده از اصول روانشناسی شناختی در کلاس درس و نیاز به پرورش فرآیندهای عالی فکری و مهارتهای تفکر انتقادی دانسته اند.» (ثرندایک و همکاران، 1991)[1]

جان مولر در تعریف ارزشیابی اصیل (آزمون عملکردی) می گوید: « نوعی از ارزشیابی است که در آن از دانش آموزان خواسته می شود کاری شبیه کارهای روزمره انجام داده و از مهارت ها و اطلاعات ضروری خود به طور بهینه استفاده کنند را ارزشیابی (اصیل) گویند.»

همچنین ریچارد جی استیگینز می گوید:« آزمون های عملکردی برای تقویت مهارت ها و توانایی های ویژه دانش آموزان به منظور استفاده از مهارت ها و اطلاعات یادگرفته شده توسط آن ها می باشد.»[2]

ارزشیابی اصیل چگونه است؟

معمولاً ارزشیابی اصیل شامل کاری است که دانش آموزان باید آن را انجام دهند و دستور العملی که عملکرد دانش آموزان توسط آن مورد ارزیابی قرار می گیرند.

انجام یک فعالیت مربوط به درس علوم تجربی، دفاع از شیوه ی حل یک مسئله، برگزاری یک تئاتر دانش آموزی، ارائه ی یک سخنرانی، تولید یک روزنامه ی دیواری برای مدرسه، تعمیر قفل و دستگیره ی در کلاس یا شرکت در ساختن یک قفسه ی کتاب برای کلاس، همه نمونه هایی از تکالیف عملکردی هستند. بنابراین فعالیتی که در آن دانش آموزان با استفاده از ابزارهای آزمایشگاهی، اسیدی را رقیق می کند، یا با اندازه گیری دمای یک محلول در زمان های مختلف نمودار تغییر دما را نسبت به زمان در عمل رسم می کند و... به زمان محدودی نیاز دارد، به این نوع فعالیت ها آزمون عملکردی کوتاه مدت می گوییم و معمولاً بخشی از آزمون پایانی است که می توان به صورت ایستگاهی طی یک سری فعالیت ها طراحی کرد. اما زمانی که دانش آموزان به طور انفرادی یا گروهی فعالیتی را انجام می دهد و مثلاً لازم است در محیط خارج از مدرسه به منابع مختلف مراجعه و اطلاعاتی را جمع آوری کند یا ویژگی های رشد یک گیاه را مشاهده کند، به زمان طولانی تری نیاز دارد که آزمون عملکردی بلند مدت و گاهی تحت عنوان «پروژه» نام برده می شود.

برخی از مزایای استفاده از آزمون عملکردی

·       فرصت هایی برای کاربرد دامنه ی وسیعی از مهارت ها، از جمله مهارت تحقیق فراهم می کند.

·       فرصت هایی برای طرح پرسش های باز – پاسخ فراهم می کند.

·       فرصت ارائه ی کارهای خلاق را برای دانش آموزان فراهم می کند.

·       از طریق آزمون عملکردی، دانش آموزان بین آنچه در کلاس فرا می گیرد و آن چه در دنیای واقعی به کارش می آید، ارتباط برقرار می کند...

برخی معایب آن

·       انجام آن برای دانش آموزان زمان بر است.

·       دانش آموزان مختلف ممکن است به روش های مختلف فعالیت را انجام دهند و کار قضاوت و بارم بندی معلم را مشکل کنند.

انواع آزمون های عملکردی

گرانلاند (1988) این آزمون ها را در چهار دسته تقسیم می کند:

1.     آزمون عملکرد کتبی

2.     آزمون عملکرد شناسایی

3.     آزمون عملکردی در شرایط شبیه سازی شده

4.     نمونه ی کار

1. آزمون عملکردی کتبی: این آزمون عمدتاً برکاربرد آموخته ها در موقعیت های عملی یا شبیه سازی تأکید دارد. مثلاً از دانش آموز خواسته می شود که یک نمودار ستونی بر اساس اطلاعات داده شده، رسم کند یا یک داستان کوتاه بنویسد.

2. آزمون عملکردی شناسایی: زمانی که از دانش آموزی می خواهید اشکال مداری را که لامپ آن روشن نمی شود را پیدا کند، وسایل و مراحل یک آزمایش شیمی را مشخص کند و... دانش آموز را در معرض آزمون عملکردی شناسایی قرار داده اند.

3. انجام عملکرد در شرایط شبیه سازی شده: معمولاً در موقعیت های آموزشی که احتمال خطر و آسیب جسمی برای فراگیر وجود دارد، وسایل و تجهیزات مورد نظر کافی نبوده و یا گران قیمت یا کمیاب باشد و... به جای استفاده از موقعیت کاملاً واقعی و طبیعی از شرایط تصنعی و شبیه سازی شده استفاده می گردد. این موقعیت ها هم برای آموزش و هم برای سنجش به کار می رود که فراگیر می تواند از آن در موقعیت های ویژه مانند اقدام در حوادث طبیعی مانند سیل، زلزله و ... و یا کمک به مصدومان و... استفاده کند، مانند تنفس مصنوعی روی یک مصدوم،آموزش رانندگی فراگیر در اتومبیلی مشابه ی اتومبیل های واقعی و تمرین اعمال رانندگی.

4. آزمون عملکردی نمونه کار: در روش نمونه ی کار که نزدیک ترین روش سنجش به عملکرد واقعی است، فراگیر در محیط طبیعی سنجش می شود مانند آزمون دقت دانش آموز در کار با مواد شیمیایی واقعی، ترجمه ی متن در درس زبان انگلیسی یا ساخت مکعب با ابعاد مشخص شده با ابزاری که در اختیار او قرار می گیرد.

آزمون های عملکردی چگونه طراحی می شوند؟

در طراحی آزمونهای عملکردی در هر درس یا هر موضوع درسی، ابتدا جدول مشخصات درس یا شناسنامهآنآ و هدف های درس را تهیه کنید.

در طراحی آزمون های عملکردی معمولاً باید به سه قسمت اصلی توجه شود که عبارتند از:

الف) تکلیف عملی           ب) برگه ی ارزشیابی               ج) سیستم نمره گذاری

الف) تکلیف عملی: بدنه ی اصلی آزمون عملکردی فعالیتی است که معلم طراحی می کند تا دانش آموز در آن درگیر شود یا ممکن است دانش آموز را با مشکلی مواجه کند و از او بخواهد که راه حلی ارائه کند: «چرا در این مدار لامپ روشن نمی شود؟» و...

ب) برگه ی ارزشیابی: معلم با توجه به هدف های آزمون عملکردی، که از قبل مشخص است، معیار ارزشیابی را مشخص می کند.

ج) سیستم نمره گذاری: معلم با توجه به هدف های آزمون عملکردی، که از قبل مشخص است، معیار ارزشیابی را مشخص می کند در واقع ارزشیابی آزمون عملکردی بسیار مهم بوده و بخش مشکل این نوع ارزشیابی است.

آزمون های عملکردی را چگونه ارزشیابی کرده و معیارهای آن را تدوین کنیم؟

پیشنهاد می شود در مورد هر نوع آزمون عملکردی کوتاه مدت یا بلند مدت، معلم قبل از شروع کار استاندارد و معیار ارزشیابی را تهیه کند، بهتر است در تهیه ی چنین معیار هایی برای پروژه های بلند مدت دانش آموزان را هم سهیم کند.

در آزمون های عملکردی کوتاه مدت که معمولاً در روز معینی در مدرسه انجام می شود معلم با کمی صرف وقت می تواند معیارهای ارزشیابی را تهیه کند و بهتر است که معلمان وقتی برای اولین بار این آزمون را تجربه می کنند، این کار را در گروه های معلمان هر پایه انجام دهند تا معیارهای ارزشیابی مطمئن تری را طراحی کنند.

نشانگرها و معیارهای سنجش باید برای دانش آموزان معنادار، ملموس و عملی باشد به طوری که دانش آموز با تطبیق مداوم خود با آن ها بتواند خود را اصلاح کند و این کار با سهیم کردن دانش آموز در تدوین معیارهای سنجش امکان پذیر می شود.

انواع نمره دادن

الف) قضاوت کمّی           ب) قضاوت کیفی

الف) قضاوت کمّی: معیارهای سنجش را تعیین کنید و برای هرکدام یک نمره اختصاص دهید.

ب) قضاوت کیفی: به جای تعیین نمره برای معیارهای سنجش می توان به صورت توصیفی قضاوت کرد.

مقیاس های ارزشیابی

در این نوع ارزشیابی، معلم عملکرد دانش آموز را با سطح مورد انتظار مقایسه و آنها را سطح بندی می کند. به یک نمونه مقیاس ارزشیابی که در زیر آمده است، توجه کنید.

بدیهی است که این جدول کلی است و در صورت تمایل معلم می تواند در مورد هر فعالیت به جزئیات آن فعالیت هم به طور خاص اشاره کند. در این صورت جدول اطلاعات وسیع تری از محدوده ی توانایی های دانش آموز در اختیار معلم و والدین او می گذارد.

مقیاس ارزشیابی معلم از دانش آموزان در آزمون عملکردی

آزمون سنجش عملکرد درس علوم تجربی

ش: شناسایی

ن: نمونه کار